pampus.jpg

‘Voor Pampus liggen’ betekent volgens Van Dale: ‘dronken zijn of in onmacht liggen’; voor ‘Pampus zitten’ betekent ‘zijn eten niet op kunnen’. Deze uitdrukkingen hebben volgens het grote woordenboek te maken met een zandbank in het IJsselmeer, ten oosten van Amsterdam, eeuwenlang een ernstige belemmering voor de zeescheepvaart.

Hoe zit dat nu precies? Dat grote zeilschepen in de Gouden Eeuw vlak voor hun aankomst tussen Muiden en de monding van het IJ een vervelende drempel tegenkwamen klopt. Dat deze ondiepte door een zandbank werd veroorzaakt, klopt echter niet. In werkelijkheid ging het om een dikke modderbrij (in het Duits: Pampe) die door stromingen was aangeslibd.

Bemanningen van de zeeschepen moesten vaak lang wachten tot het water in de Zuiderzee door de vloed hoog genoeg kwam om over de ondiepte heen te kunnen. Om de schepen hoog genoeg op het water te krijgen werd de lading gedeeltelijk overgenomen werd door kleinere schepen, zogenaamde ‘lichters’. Volgens overlevering zorgde de VOC tijdens het wachten voor vertier van de bemanning aan boord in de vorm van eten, drank en vrouwelijk gezelschap. Hierin ligt de oorsprong van de uitdrukkingen.

Vanaf 1690 kon aan weerszijden van een geladen schip een beweegbare drijver vastgemaakt worden om de diepgang te verkleinen, het zogenaamde scheepskameel. Dit verzachtte het probleem Pampus, maar niet helemaal. Uiteindelijk werd de oplossing gezocht in het graven van kanalen dwars door Noord-Holland, aanvankelijk geen onverdeeld succes. Pas in 1876 bood het Noordzeekanaal Amsterdam een rechtstreekse verbinding met de Noordzee.

Kort daarop kreeg de naam Pampus een andere bestemming. De ondiepte werd gebruikt als basis voor Fort Pampus, een kunstmatig eiland waarop een verdedigingswerk werd gebouwd dat belangrijk onderdeel uitmaakte van de Stelling van Amsterdam, in die tijd het modernste in zijn soort in de hele wereld. Ondergronds werden vertrekken gebouwd voor militaire verblijven en opslag van munitie. Bovengronds staken twee stalen geschutskoepels uit voor artilleriegeschut dat de afstand tot Amsterdam konden overbruggen.

Toen de Eerste Wereldoorlog dreigde, werd hier een recordaantal van ruim 200 man gestationeerd.

Maar het werkelijke nut van het verdedigingswerk werd al snel teniet gedaan door de komst van militaire vliegtuigen. Bij hun inval in 1940 werd het fort direct onklaar gemaakt door de Duitsers.

Tegenwoordig is het eiland Pampus een leuke attractie voor dagjesmensen. Vanuit de haven van Muiden en IJburg Amsterdam vertrekken veerboten die je voor € 17,50 heen en weer brengen. Dit bedrag is inclusief ‘visum’ voor Pampus en een rondleiding door het fort door een enthousiaste gids, geruggesteund door goed gekozen film-, geluids- en donkerte-effecten van Pampus Xperience. De maand september is speciaal uitgekozen als Fortenmaand en Stellingmaand. Onder andere zijn er dan speciale kinderrondleidingen (Kinderen van 4 tot 12 jaar betalen  € 13,50 entree).