250px-Spaarndam_hans_brinker

In het buitenland staat hij symbool voor de Nederlandse volksaard. In Nederland is hij bekend als de jongen die het land redde door zijn vinger in de dijk te steken en hiermee een watersnoodramp wist te voorkomen. Ik ken het verhaal van de lagere school en zie ook het plaatje nog voor me dat de meester van de vierde klas omhoog hield. Veel later hoorde ik dat Hans Brinker verzonnen was door een Amerikaanse schrijfster die zelf nooit een voet in Nederland heeft gezet.

Toen iemand mij laatst vertelde dat er een elektrische fiets naar Hans Brinker vernoemd was, wilde ik toch het fijne eens van de jongen weten. Op internet vond ik informatie over Mary Mapes Dodge (1831-1905) van wie in 1865 het jeugdboek Hans Brinker or the silver skates was uitgekomen. Miljoenen Amerikaanse kinderen lazen het, wat zelfs heeft geleid tot een kleine stroom toeristen naar Nederland die vergeefs op zoek gingen naar de bewuste plek waar de ramp voorkomen was. Het Nederlands toeristenbureau besloot hier iets aan te doen, wees een dijk in Spaarndam aan en plaatste er in 1950 een standbeeld van Hans Brinker. Harlingen en Madurodam volgden later dit voorbeeld.

Uit de informatie op internet begreep ik verder dat de Haarlemse sluiswachterszoon die Mary Mapes Dodge de heldendaad liet verrichten in haar boek naamloos bleef en alleen voorkwam in een vertelling door een onderwijzer. Deze held betreft dus geheel iemand anders dan Hans Brinker, de hoofdfiguur uit het boek die in de titel genoemd wordt. De ware Hans Brinker was een arme jongen uit Broek in Waterland die een kommervol bestaan leidde maar die zijn zorgen op miraculeuze wijze wist te overwinnen. En verder zou het boek over een schaatstocht van een groep jongens gaan.

Ik besloot het boek antiquarische te kopen in een Nederlandse vertaling en kreeg een prachtige gebonden en rijk geïllustreerde uitgave toegestuurd. Nu ik het echt gelezen heb, zou ik het kort samengevat een cursus Kennis van de Nederlandse Maatschappij in romanvorm noemen. Er lopen twee verhaallijnen door elkaar heen.

De eerste volgt vijf welgestelde jongens uit Broek in Waterland die vanwege Sint Nicolaas een paar dagen ijsvrij krijgen en besluiten deze korte vakantie te besteden aan een schaatstocht langs Amsterdam, Haarlem, Leiden en Den Haag. Overal stoppen ze om de culturele hoogtepunten te bezoeken en te bespreken. Een van de jongens heeft toevallig zijn Engelse neef Ben op bezoek. Hij gaat ook mee en blijkt op school misschien wel meer over Nederland geleerd te hebben dan de andere jongens bij elkaar weten. Door een fragment met een plotselinge sprong naar de Engelse school van Bens zussen komt het verhaal over de jongen met zijn vinger in de dijk in het boek terecht.

De andere lijn volgt de familie Brinker bestaande uit Hans van veertien jaar, zijn jongere zusje Gretel en hun vader en moeder. Vader Brinker had tien jaar eerder tijdens dijkwerkzaamheden een enorme smak op zijn hoofd gemaakt en was daarbij zijn verstand en geheugen kwijtgeraakt. De ochtend vóór het ongeluk had hij nét al zijn spaargeld ergens verstopt, maar niemand wist waar. Hans heeft zijn hoop gevestigd op de wereldberoemde arts Boekman uit Leiden, maar geld voor een honorarium is er niet.

De twee verhaallijnen komen bij elkaar met een schaatswedstrijd op 20 december waarbij voor zowel voor de jongens als de meisjes zilveren schaatsen te verdienen zijn. Om kans te maken hebben Hans en Gretel echter betere schaatsen nodig dan de krakende houten blokken die Hans zelf gefabriceerd heeft. Er is veel te doen over deze investering. Om de afloop niet helemaal te verklappen: slechts één van de twee kinderen Brinker slaagt erin om de hoofdprijs te winnen.

Al met al een uiterst curieus boek dat ik niet direct iedereen zou willen aanbevelen om echt te lezen. Het geeft wel een aardig beeld van negentiende-eeuwse stichtelijke jeugdliteratuur over deugdzaamheid en standsverschillen. Bijzonder om te constateren na lezing is dat ook degenen die de inleiding en de achterflap van mijn Nederlandse editie hebben verzorgd het boek waarschijnlijk zelf niet gelezen hebben.