etty hillesum
Bij een bezoek aan Deventer vorige week werd ik gewezen op het Etty Hillesum Centrum dat sinds 1996 gevestigd is aan de Roggestraat 3 in het gebouw van een voormalige synagoge en joodse school. Het centrum herinnert aan de joodse schrijfster Etty Hillesum (Middelburg 1914- Auschwitz 1943). Zij woonde in haar middelbare schooljaren in Deventer. Haar vader, de classicus Louis Hillesum (1880-1943), was daar rector aan het stedelijk gymnasium totdat hij eind november 1940 werd ontslagen.
Na haar middelbare school gaat Etty Hillesum in 1932 naar Amsterdam om te studeren, eerst rechten en daarna Slavische talen. Aan conventies liet ze zich weinig gelegen liggen. In 1941 krijgt ze een verhouding met de veel oudere Julius Spier. Hij moedigt haar aan om een dagboek bij te houden om haar innerlijke ontwikkeling vast te leggen.
In 1942 krijgt ze een baantje als medewerkster van de Joodsche Raad. In 1942 gaat zij vrijwillig naar Westerbork om gevangenen te helpen. Als medewerkster van de Joodsche Raad mag zij door Nederland reizen en zo gaat ze twee keer terug naar Amsterdam. Naast haar zware baan probeert ze tijd en energie voor zichzelf over te houden om te schrijven. Ze stuurt brieven naar vrienden waarin ze verslag doet van het leven in het kamp.
In juli 1943 verliest ze haar beschermde status in Kamp Westerbork. In september 1943 wordt ze op transport gesteld naar Auschwitz waar ze op 30 november overlijdt.

De geschriften die Etty Hillesum heeft achtergelaten zijn pas tientallen jaren na de oorlog door het grote publiek ontdekt. In 1981 kregen haar dagboeknotities bekendheid onder de titel Het verstoorde leven. Met de openhartigheid en verfijning waarmee ze over haar intiemste gevoelens spreekt in een wereld van toenemende barbarij, maakt ze enorme indruk. Het werk is in veel talen vertaald.
Brieven uit Westerbork verscheen in 1994 in een speciale uitgave voor middelbare scholieren. Het is bijzonder om door middel van woorden die in het kamp zelf zijn opgetekend kennis te nemen van het alledaagse leven in het kamp.

In het Etty Hillesum Centrum is een vaste tentoonstelling over het leven van de schrijfster ingericht met veel fotomateriaal en door haar geschreven documenten. Een andere vaste tentoonstelling gaat over een in 1998 toevallig ontdekte foto, gemaakt in september 1942. Het is een groepsfoto met 22 joodse kinderen uit Deventer, variërend van 2 tot 14 jaar. Eén voor een worden hun gezichten ‘uitgeknipt’ en van personalia voorzien. Slechts één meisje op de foto heeft de oorlog overleefd. De anderen zijn omgekomen. Twintig kinderen in Sobibor en Auschwitz. Eén jongen ‘ergens in Midden-Europa’.

Een van de vrijwilligers van het centrum liet mij het informatiecentrum zien dat op de vliering van het gebouw is ingericht. Alle vertalingen van Het verstoorde leven zijn hier bijeengebracht. Ook worden hier artikelen die over Etty Hillesum verschijnen gearchiveerd. Op de ‘boekenplank van Etty Hillesum’ staan alle boeken die zij naar men aanneemt, heeft gelezen en waaruit zij heeft geciteerd. Bijzondere belangstelling had zij voor Dostojewski, Jung en de dichter Rilke.

Het Etty Hillesum Centrum houdt de herinnering aan een bijzondere schrijver levend en verbindt haar gedachtegoed met deze tijd. Het centrum beheert educatieve programma’s en organiseert ontmoetingen die gericht zijn op beter begrip van en respect voor anderen. Ook het Meldpunt Discriminatie is in het centrum gevestigd.
Voor zondag 3 mei is een apart programma samengesteld met theatervoorstellingen en muziekoptredens. In het kader van het landelijke programma Open Joodse Huizen kunnen in Deventer acht adressen worden bezocht waar voor, in of net na de oorlog joodse gezinnen hebben gewoond.
Informatie over de activiteiten die op deze adressen in Deventer in andere Nederlandse steden worden georganiseerd, kunt u vinden op http://www.openjoodsehuizen.nl/