eerste wereldoorlog 2
Deze zomer is het honderd jaar geleden dat de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Nederland bleef neutraal in deze oorlog en daarom werd er in de geschiedenislessen lange tijd niet zoveel aandacht aan besteed. Hierin komt de laatste tijd verandering.
Het is voor ons land een ingrijpende periode geweest. Van 1914 tot 1918 was het Nederlandse leger gemobiliseerd met als gevolg dat een aanzienlijk deel van de mannelijke bevolking jarenlang van huis was. Direct aan het begin van de oorlog, toen de Duitsers België binnenvielen, kreeg Nederland met een enorme stroom Belgische vluchtelingen te maken. Later kampte Nederland met een voedseltekort. Duitse onderzeeërs beletten de aanvoer van graan vanuit Amerika. Noord-Nederland werd in 1916 door een grote watersnoodramp getroffen.
Toen ik las dat er in de Schatkamer van het Stadsarchief Amsterdam een presentatie over de Eerste Wereldoorlog in Amsterdam te zien was, maakte dit mij nieuwsgierig. De uitstalling van documenten en foto’s met toelichting in enkele vitrines was echter aan de magere kant. Maar ik begreep dat er ook nog een themawebsite bij hoorde die je op je gemak thuis kon bekijken: http://amsterdam-eerstewereldoorlog.nl/.
Op deze site trof ik dertig ‘vensters’ die een thema uit de periode 1914 – 1918 met nog enige uitloop belichtten. Ik ben er voor gaan zitten om de informatie en de beelden zo goed mogelijk op me in te laten werken. Wat betekende een toestroom van 20.000 tot 25.000 Belgische vluchtelingen (‘uitgewekenen’) voor de stad? De rijksten konden zich tegen betaling door particulieren laten opvangen. Voor de anderen werden doorgangshuizen geopend in onder andere Artis en de Sint Olofskapel maar de toestroom was zó groot dat deze ruimten in de verste verte niet toereikend waren. Toen Antwerpen door de Duitsers ingenomen werd, meldden zich enige nachten achter elkaar 3000 à 4000 vluchtelingen in de hoofdstad. Er werd een loods van de Stoomvaartmaatschappij Nederland in het Oostelijk Havengebied ingericht voor de opvang.
In verschillende vensters laat de themawebsite zien wat er met hen gebeurde. Een kleine helft ging binnen een maand weer terug naar huis om de draad van hun leven weer op te pakken. Wel lieten zij 1600 kinderen in Nederland achter die ondergebracht werden bij pleeggezinnen. Vijftienhonderd Belgen namen de boot naar Engeland. Een opmerkelijke ‘bijkomstigheid’ was de belofte van de Nederlandse regering aan Duitsland erop toe te zien dat zich onder deze emigranten geen mannen bevonden die in het Engelse leger dienst konden nemen.
De gemeente Amsterdam liet Den Haag weten dat de loods van de SMN op 14 november 2014 weer nodig was voor suikeropslag. In alle haast werd een vluchtelingenkamp in Nunspeet ingericht waarheen de mensen uit de loods werden overgeplaatst.
Naarmate de oorlog vorderde, nam de nood onder de Amsterdamse bevolking toe. De allereerste levensbehoeften gingen op de bon. Om energie te besparen werden er centrale keukens opgericht waar mensen hun warme eten moesten ophalen. In 1917 opende de bevolking een aanval op een opslagplaats met aardappelen bestemd voor het leger waarbij 9 doden en 114 gewonden vielen.
Ten slotte laten de vensters zien hoe moe iedereen uiteindelijk van de oorlog was. Populair was op een gegeven moment het dragen van een badge met de tekst: Praat me niet van den oorlog. Maar hoe vreemd belangen ook door elkaar heen konden lopen, valt op te maken uit het venster over de Nederlandse Cocaïnefabriek in Amsterdam. Van cocabladeren uit Nederlands Indië werd hier, zonder dat daarvoor wettelijke bepalingen bestonden 700 kg cocaïne per jaar geproduceerd, grotendeels bestemd voor Duitse gewonden. Bij de neutraliteit van Nederland in de Eerste Wereldoorlog kunnen de nodige kanttekeningen gemaakt worden. Wie dit interesseert kan ik iedereen deze themawebsite die een bezoek aan de echte tentoonstelling eigenlijk overbodig maakt aanraden.