zadkine.jpg 

Deze zondagavond start op Nederland 2 (20.25u) bij de NPS de negen-delige televisieserie De Oorlog. Programmamaker Rob Trip heeft zich een jaar lang te verdiept in de vraag hoe Nederlanders de bijzondere jaren 1940-1945 hebben beleefd. Voor de serie heeft hij veel persoonlijke verhalen vastgelegd. Deze bevestigen aan de ene kant het heersende beeld dat ‘de oorlog’ ongelofelijk veel leed veroorzaakt heeft. Anderzijds sprak hij ook Nederlanders voor wie de persoonlijke herinnering beperkt bleef tot een Duitse soldaat die het dorp toevallig passeerde.

Met al deze losse draadjes in handen probeert Rob Trip een stap verder te komen. De Oorlog wil laten zien hoe een klein verhaal een groot verhaal vertelt. De serie roept bij de oudere kijker herinneringen op aan een vergelijkbaar project uit de eerste helft van de jaren ’60. In deze beginperiode van de televisie zat Nederland aan de buis gekluisterd om 21 uur lang De Bezetting van Dr. Lou de Jong te zien. Voor De Jong was de oorlog niet los te maken van zijn persoonlijke leven. Hij was van joodse komaf en verloor tijdens de bezetting zijn hele familie. Na de oorlog kreeg hij de leiding over het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD).

Afgelopen donderdag wijdde het programma Andere tijden een speciale aflevering aan De Bezetting. Door de jaren heen is er bewondering maar ook veel kritiek geweest op de aanpak van De Jong. Als slachtoffer van de oorlog zou hij met zijn programma een persoonlijke missie hebben nagejaagd. Hij wilde de gebeurtenissen in Nederland in de jaren ‘40 – ’45 herleiden tot de vraag: Wie was goed en wie was fout?

Andere tijden bestrijdt deze kritiek niet maar plaatst haar in een breder perspectief die meer recht doet aan De Jong. Zijn publiek bestond uit miljoenen kijkers met zeer uiteenlopende  oorlogsherinneringen. Maar diezelfde kijkers hadden vaak geen idee van de achtergronden van hun herinneringen. De Jong was de eerste die hen de historische beelden toonde die nu als vanzelfsprekend ons ‘collectieve geheugen’ aan de oorlog invullen. Hij wilde destijds orde scheppen in de warboel van herinneringen. Hij wilde het échte verhaal van de oorlog voor eens en voor altijd vastleggen. We kunnen ons niet meer voorstellen hoe zo’n productie als live televisie werd gemaakt! De Jong verzamelde beeldmateriaal, plakte dat op borden die tijdens de opnamen naast hem stonden, en lichtte die toe met eigen teksten die hij grotendeels uit zijn hoofd had geleerd.

Behalve tot degenen die de oorlog zelf meegemaakt hadden, richtte De Jong zich ook tot de jeugd die na de oorlog was opgegroeid. Hij wilde dat zij iets zouden leren van het verleden. Ook prins Claus die de oorlog in Duitsland had meegemaakt en net verloofd was met prinses Beatrix, kreeg de serie op Paleis Soestdijk als inburgeringscursus voorgeschoteld, laat Andere tijden zien. 
Inmiddels beseffen we dat hét verhaal van de oorlog, zoals De Jong dat voor zich zag, nooit gemaakt zal kunnen worden. De stroom aan opduikend beeldmateriaal en opgetekende getuigenissen lijkt na zeventig jaar alleen maar groter te worden. Ook de nieuwe serie De Oorlog zal daar gebruik van maken. Ik ben benieuwd welke inzichten er naar boven komen van deze bewogen jaren die zoveel sporen hebben achtergelaten in de Nederlandse samenleving.