biobeton
Microbioloog en uitvinder Henk Jonkers was deze week een van de genomineerden voor de European Inventor Award 2015. Voor de tiende keer werd deze prijs in Parijs uitgereikt op initiatief van het Europees Octrooibureau (EOB). Onder de vijftien genomineerden bevonden zich nog drie andere Nederlanders die uit tienduizenden patentaanvragers waren geselecteerd voor verschillende categorieën. Een van hen, Laura van ’t Veer, won zelfs een eerste prijs voor een nieuwe onderzoeksmethode naar borstkanker. Blijkbaar gaat het dus goed met de innovatieve sector in Nederland.
In dit tijdperk van computers, robots en digitale snelwegen, is het product waarop het patent van Jonkers betrekking heeft nogal opmerkelijk: beton. Of in zijn geval zelfreparend bio-beton.
Een groot probleem met beton is dat het vaak minder onverwoestbaar is dan het lijkt. Problemen met beton beginnen vaak met scheurtjes waardoor vocht naar binnen kan dringen dat vervolgens het ijzer van de bewapening aantast. Jonkers is erin geslaagd om beton te maken waarin deze eerste scheurtjes worden dichtgemaakt door micro-organismen die zich in het beton bevinden.
Deze micro-organismen zijn wezentjes die in de natuur onder zeer ruige omstandigheden gedijen, bijvoorbeeld op vulkanen. Ze heten dan ook ‘extremofielen’. Jonkers voegt de sporen van deze organismen aan vers gemaakt beton toe. Deze sporen blijven 200 jaar levensvatbaar. Bij een eerste aanraking met vocht komen ze spontaan tot leven en beginnen ze kalksteen te produceren, voldoende om in drie weken tijd scheuren tot 0,8 millimeter dik op te vullen, ongeacht de lengte van de scheur.
Het bio-beton van Jonkers zal voorlopig worden gebruikt voor ondergrondse constructies waar mensenhanden niet meer bij kunnen komen. Voor beton dat op de traditionele manier gerepareerd kan worden, is het toevoeging van deze micro-organismen nog te duur.

Het belang van Jonkers uitvinding zit hem in de grootschalige toepassing van beton. In de moderne wereld lijkt de hele leefomgeving ervan gemaakt te zijn. In Nederland wordt jaarlijks per inwoner een kubieke meter beton verwerkt. Beton is zo algemeen dat weinig mensen er echt aandacht voor hebben. Wanneer is beton eigenlijk uitgevonden? Waar wordt het van gemaakt?
Als we het tegenwoordig over beton hebben, bedoelen we vrijwel altijd ‘gewapend beton’. Dit is nog helemaal niet zo oud. Pas sinds 1900 wordt het op grote schaal toegepast nadat er in 1868 in Frankrijk patent op was verleend. Beton als bouwmateriaal dat samengesteld is uit bindmiddelen (cement en water) en toeslagmaterialen (zand, grind, steenslag) is veel ouder. Het werd al door de Romeinen in bruggen en aquaducten gebruikt. Het woord is afkomstig van het latijn ‘bitumen’: teer.
Als gemiddelde levensduur wordt 50 tot 100 jaar aangehouden. Door Jonkers uitvinding wordt dit misschien veel langer. Mocht zijn bio-beton inderdaad écht duurzaam zijn, dan zal dit naar schatting jaarlijks wereldwijd 6 miljard euro besparing opleveren. Nog belangrijker dan deze besparing zijn wellicht de milieuvoordelen. Oud beton verwijderen is een energieverslindende klus. Nu al zien we dat funderingen en betonnen geraamten van gesloopte gebouwen daarom steeds vaker worden hergebruikt.
Voor wie zelf eens nog eens met beton aan de slag wil, tot slot nog een belangrijk weetje. Bij het uitharden van beton vormen zich kristallen waarvan water een belangrijk bestanddeel is. Het uitharden gaat het beste als je het beton enige dagen nat houdt. Dat je beton (of cement) moet laten drogen zoals lijm of verf, is een hardnekkig misverstand.