baksteen.jpg

Ik woon in een wijk die onder de Amsterdamse School valt.  Let wel: ik heb het over architectuur. Als ik mijn uitzicht op de buitenwereld in één woord samenvat, dan is dat zonder twijfel ´baksteen´. Zo´n roept wel eens vragen op. Ik neem me voor om de volgende keer dat je achter internet zit het woord ‘baksteen’ in te tikken, maar vervolgens vergeet ik het weer. Je kent dat wel.  De echte noodzaak ontbreekt ook. In tegenstelling tot de meeste andere dingen om ons heen, lijken bakstenen voor eeuwig mee te gaan zonder dat je er omkijken naar hebt.

Dat laatste klopt dus niet. Een paar weken geleden kwam er een brief van een aannemer. De gevel van ons huizenblok was aan een grondige opknapbeurt toe die zes weken ging duren. Gebarsten stenen zouden worden weggehaald en door nieuwe vervangen en ook het voegwerk zou flink worden aangepakt. Daartoe moest alles rondom in de steigers gezet worden. Maar wat het ergste bleek te zijn: toen de steigers stonden, werden ze ook nog ingepakt met vrijwel ondoorzichtige witte doeken.

Als ik uit het raam kijk, heb ik geen idee wat voor weer het buiten is. Ik hoor vogels, passerende auto´s en spelende kinderen maar ik zie ze niet. Na deze winter lange winter, kan ik deze kunstmatige uitstel van het voorjaar slecht verdragen. Vrienden zagen dit aan me en gaven me voor zolang de sleutel van een appartement in Rotterdam met een prachtig uitzicht over het water. De eigenaar hiervan bezit een uitgebreide collectie boeken over architectuur, met als bijzondere interesse, toeval bestaat niet, bouwen met baksteen. Gretig ben ik erin gedoken en in een paar dagen Rotterdam ben ik meer over baksteen te weten gekomen dan in al die jaren hartje Amsterdamse School hiervoor. Het is een boeiend onderwerp, kan ik je verzekeren.

Als je in ons land om je heen kijkt, krijg je het idee dat de Nederlandse bouwcultuur uit baksteen is opgetrokken. Ook de verklaring lijkt eenvoudig. De bodem bevat nauwelijks steen en klei, de grondstof voor baksteen, is overvloedig aanwezig. Toch is baksteen absoluut geen typisch Nederlands product. Het gebruik van baksteen is al zó oud, dat de oorsprong niet meer te achterhalen valt. De ontwikkeling valt samen met die van keramische technieken, op meerdere plaatsen op de wereld onafhankelijk van elkaar. Een bijzondere vermelding is te vinden in de bijbel, namelijk dat de bouwers van de toren van Babel ´leem namen en stenen brandden in het vuur´.

Wat Europa betreft, ligt de oorsprong in Italië. In ons land viel de  introductie samen met de komst van de Romeinen maar met het vertrek van de Romeinen verdween ook de baksteen weer. Pas in de latere middeleeuwen werd de toepassing weer opgepakt. Eerst voor kloosters en kerken, maar vanwege de brandwerende eigenschappen ook voor huizen, met name in steden, waar het risico van branden het grootst was.

Vanwege het waterabsorberende vermogen en de mogelijkheid om er spouwmuren mee te maken is baksteen zeer geschikt voor een regenachtig klimaat. Dit verklaart de populariteit van zichtbare bakstenen gevels in Nederland, België en Engeland. De aanwezigheid van natuurlijke gesteenten leidt niet automatisch tot de keuze hiervoor als bouwmateriaal in de plaats van baksteen. Neem bergachtige landen als Oostenrijk, Duitsland, Italië en Spanje waar misschien evenveel baksteen gebruikt wordt als in Nederland, alleen wordt dit vaak weggewerkt achter een pleisterlaag.

Tot slot begrijp ik nu waarom het woord ‘baksteen’ in de NT2 les altijd zo moeilijk over te brengen is. Dat dit woord  afgeleid is van ‘bakken’ is voor ons logisch maar geen automatische link voor anderstaligen. Benamingen voor baksteen in andere talen duiden meestal op het formaat van de steen, zoals het Engelse woord ‘brick’.